Tháng Ba, sau khi thu hoạch vụ Đông Xuân, cả cánh đồng trơ ra những gốc rạ. Lũ trẻ chúng tôi thích nhất là khi đất được cày lật vừa xong, phơi ải. Đó cũng chính là lúc nông nhàn, còn với chúng tôi thì coi như là “học nhàn”, tức là đã học xong chương trình, thi xong Đệ nhị lục cá nguyệt (như Học kỳ Hai bây giờ), nên chẳng biết làm gì ngoài việc đến trường cho vui, gặp thầy cùng bè bạn và chờ tổng kết năm. Sau này, chúng tôi cứ trách đùa ông Giang Nam hay ước mơ bay bổng làm chi, để cho đám trẻ bây giờ rõ khổ: “Thuở còn thơ ngày hai buổi đến trường”, chứ hồi đó làm gì có, vì chỉ học ngày mỗi buổi mà thôi!
Buổi sáng bận đi học, nên mãi đến đến xế xế chiều, bọn tôi mới lùa bò ra đồng cho chúng đỡ bị chùn chân. Cả cánh đồng mênh mông chỉ loang loáng màu vàng của nắng, của những chú bò uể oải tìm vài cọng cỏ còn sót lại trong góc của những bờ ruộng. Thỉnh thoảng có vài đám khói bay lên không trung. Đó là thứ “vũ khí” người ta sử dụng để bắt chuột đồng đấy!
Những lúc như vậy, chúng tôi tìm thửa ruộng chưa kịp cày lật tương đối bằng phẳng nhất, lấy những lá chuối khô, buộc lại thành hình gần tròn để đá banh, rồi cởi áo để làm tiêu phân định cột gôn. Cũng chỉ vài giờ sau khi bị những đôi chân trần giày xéo, gốc rạ đã nằm bẹp sát đất. Không biết những cầu thủ lừng danh thời xưa của đất nước mình có trưởng thành từ những sân bóng như thế này hay không, chứ đội hình hồi ấy của thế hệ chúng tôi sau này cũng góp phần vào lứa cầu thủ của thôn xóm đấy chứ. Giờ cũng chẳng hiểu nổi tại sao, mặt ruộng ngày ấy đầy dẫy những ổ voi, ổ trâu nhưng không ai bị trặc chân cả. Chơi chán, chúng tôi lại chia thành hai phe đánh giặc giả. Vũ khí là lấy đất ở những thửa ruộng vừa cày lật, rồi ném vào nhau. Quy ước, đứa nào bị trúng đạn (tức là đất cục ấy) ba lần thì coi như bị chết. Đội thắng được đội thua cõng một vòng quanh thửa ruộng được làm sân bóng đá.
Có hôm vui chơi đến tối mịt mới nghỉ, rồi lại cuống cuồng tìm bò đi đâu mất dạng, nhất là những chú đực rựa mải mê theo bạn, quên cả chủ chẳng chịu tìm lối về. Điều này cũng đồng nghĩa với việc chuẩn bị hứng chịu đòn roi của cha, do lơ đảng ham chơi. Nhưng cũng chẳng sao cả, ngày mai tất cả vẫn lặp lại như cũ thôi mà…
Đây cũng là lúc người dân đi làm nông giang, tức là tu sửa hệ thống kênh mương từ N2 trở xuống, còn mương chính thuộc trách nhiệm của bên thủy nông họ làm. Rồi thú vui dân dã của lũ trẻ chúng tôi cũng đành phải chấm dứt khi dân làng bắt đầu cày lại, rồi rải đều phân bò ủ lâu đã hoai mục xuống đất. Thỉnh thoảng, vẫn có vài cơn mưa mùa hạ vô tình rơi xuống, làm đất vỡ ra. Kế tiếp người ta bừa qua cho thật nhuyễn, rồi rải lúa giống xuống cùng với việc bừa lại một lần nữa để vùi lúa sâu xuống đất. Coi như xong một công đoạn của nhà nông: canh tác lúa dập hay là sạ khô đó mà.
Khoảng hơn mười ngày sau, những chiếc lá lúa mảnh mai màu xanh đã nhô lên khỏi mặt đất. Gió nam chẳng biết từ đâu thổi về, làm lá phất phơ chuyển sang màu vàng nhạt. Đến lúc này, Thủy nông họ bắt đầu tháo nước từ kênh chính vào N2, rồi theo các mương nhỏ để dẫn vào ruộng. Bạn bè với nhau, rồi tình làng nghĩa xóm nữa, thân đến vậy nhưng đến mùa lấy nước vào ruộng thì y như rằng, thế nào cũng có cãi vã, thậm chí đánh nhau dù có chậm thì chỉ đến sau một ngày nước cũng vào ruộng nhà mình. Đám ruộng nhà tôi gần mương nhỏ, cùng một dãy nằm trên cao. Theo quy ước không thành văn, khi nào ruộng nhà tôi nước tràn bờ thì đám ruộng dưới thấp mới được tháo nước để dẫn vào ruộng của họ. Để tránh việc phá bờ nhiều nơi, khó giữ nước nên thỏa thuận ngầm, chỉ khơi một trổ nước [1] cố định mà thôi.
Khi nước đã chảy đầy mương nhỏ, đủ để tháo chảy vào ruộng thì cũng là lúc chiều xuống rồi. Trăng thượng tuần bắt đầu tỏa ánh sáng mờ mờ xuống cánh đồng một màu vàng nhạt. Cha tôi mang cơm ra đồng cho tôi, vác cuốc tháo nước rồi đắp kỹ những chỗ rò rỉ do hang cua từ mùa mưa năm trước. Xong ông ra về, không quên dặn dò, cẩn thận kẻo người ta tháo trộm nước nghen con. Trăng thanh gió mát, chẳng biết làm gì, thầm ước phải chi có cái đài ra dô (radio) mà nghe nhạc thì hay biết bao. Đôi lúc để giết thời gian, tôi lại vác cuốc đi loanh quanh ruộng vài vòng cho đỡ buồn chân. Rồi lấy mô đất cao gần trổ nước xuống đám ruộng dưới bờ làm gối, lấy cán cuốc đã bập lưỡi xuống đất, gác chân lên, tôi thiếp dần vào giấc ngủ không biết từ lúc nào.
Cảm thấy hơi chói chói ở mặt, rồi tiếng nước xối như thác đổ bên tai, mở mắt ra thấy trời đã sáng bạch. Còn trổ nước đã được đắp kỹ lưỡng, chẳng hiểu vì sao lại chảy ào ào qua đám ruộng phía dưới. Thì ra, chính là thằng Hùng – bạn học của tôi đã len lén tháo trộm, trong khi đám lúa nhà tôi nước vẫn chưa đầy đều, tôi đoán thế. Tức giận lắm nhưng chẳng làm gì được, vì hắn đã biến mất. Đành đắp trổ lại, ngồi canh mãi đến trưa mới tràn bờ. Rồi cho nước chảy riu riu xuống ruộng của Hùng mới yên tâm vác cuốc ra về. Trời đã đứng bóng. Cha tôi hỏi, sao con về muộn vậy. Tôi đành nói dối, con tranh thủ dọn cỏ bờ một tí, chứ chẳng dám nói thật, sợ bị cha la, rồi biết đâu trong cơn tức giận lại vác cuốc tìm Hùng, lại sinh lớn chuyện.
Chiều, gặp Hùng ở sân bóng vườn làng. Hắn cười toe toét rồi còn hỏi, tối qua mày ngủ chắc ngon lắm hả. Thấy mày đang mơ mơ màng màng nên tao chẳng dám nói, dùng tay móc sơ vài lỗ nhỉ cho nước chảy xuống ruộng nhà tao ti tí thôi. Lúa vàng quá, xót thật mày ạ. Giận lắm, nhưng nghe hắn nói, rồi cũng đành cho qua, vì chẳng có thời gian để nghĩ nữa, khi quả bóng tròn lăn đến chân, phải bận quan sát để chuyền cho ai đây…
Cũng chỉ độ hai tuần sau thôi, lúa gặp nước, gặp lớp phân bò đã hoai bén rễ, bẹ lúa nở phình ra như lực sĩ thể hình nhiều múi. Chẳng mấy chốc rồi phải cấy dặm, làm cỏ, bón phân, bừa sục bùn. Lúa đến thì con gái, mơn mởn lúc làm đòng, ngậm sữa. Rồi cả cánh đồng lại vàng một màu vàng lúa chín. Một chu kỳ sản xuất chuẩn bị kết thúc khi thu hoạch, gánh thóc về nhà…
Hôm hè vừa rồi về thăm quê. Đi ngang qua cánh đồng thấy người ta đang lấy nước để cày, bừa sạ ướt, chứ chẳng phải làm lúa dập như khi xưa. Chiều tối lại ghé nhà Hùng chơi, rồi biểu gọi mấy đứa bạn thời cùng đi học đến làm ly rượu. Tôi hỏi: – Sao nay không thấy làm lúa dập như hồi tao với mày dành nước vậy Hùng? – Đúng là mày đi lâu mất gốc rồi. Thời giờ ai lại đi làm lúa dập, sạ khô nữa mày. – Sao dẫy [2], tao không hiểu. – Thì sạ khô tốn nhiều giống, sinh nhiều cỏ dại, thời gian canh tác lâu hơn, kéo dài hơn chứ sao. Thôi, phạt mày một ly vì đi lâu quên hết rồi! Còn tụi tao cũng hưởng ứng cùng mày hai lần ly nửa.
Cứ thế mà chai rượu cứ với dần. Thích nhất là mùa này mà chúng nó tìm đâu ra cá rô đem nướng, giầm với mắm ớt cùng ngò thơm. Ngọn gió nam non từ đâu cứ thổi về mát rượi. Đâu đây như nghe tiếng nước mùa lúa dập chảy mải miết, như lưu thông trong huyết quản của những người dân ruộng đồng quê tôi.
Tôi thầm nghĩ, một vụ lúa Hè Thu lại bắt đầu. Rồi nhìn lên cao, trăng đang treo lơ lửng trên ngọn tre gai bên hông vườn nhà bạn, đung đưa từng chùm sáng như thể hoa vàng, trông vui vui làm sao…
Lê Nguyên Phú
[1] “Trổ nước” là đoạn bờ ruộng bị phá khoảng 15 cm để tháo nước từ thửa ruộng cao xuống thửa ruộng thấp hơn liền kề.[2] “Dẫy” nghĩa là “vậy” theo phương ngữ vùng Bình Định, Phú Yên.
